جمع شدن به دخول در خواب بدون قصد و اختيار هم عرفاً صدق مىكند ، ولى صدق زنا در موارد عدم اختيار همچون وطى شخص خواب محلّ تأمّل است . ان قلت : عرفاً زنا تنها در موردى كه فعل انجام شده قبيح باشد اطلاق مىشود و به عبارت ديگر به نظر مىرسد كه از كلمه « زنا » و مشتقات آن عرفاً معناى قبح متبادر شود و لذا در مواردى كه شخص مكلف به جهت عدم اختيار يا جهل در انجام كار معذور است اين واژه اطلاق نمىشود . قلت : كلمه « زنا » همچون قتل نفس مىتواند مفهوم عامّى باشد و تبادر معناى قبح در پاره‌اى از مصاديق آن باشد و اين معناى قبح در اصل مفهوم عامّ و كلّى آن مندرج نباشد . به هر حال مرحوم آقاى خويى ادعا مىكنند كه چون در صدق كلمه « زنا » يا « افضاء » اختيار و قصد معتبر است ، شامل زناى شخص خواب نمىشود و مرحوم آقاى حكيم زناى شخص خواب را عرفاً زنا مىدانند و هيچ كدام بر مدعاى خود نه تقريبى مىآورند و نه مثالى ذكر مىكنند ، ولى ما در اينجا بحث را به گونه‌اى ديگر دنبال مىكنيم كه نياز به فهم مدلول « زنا » و مانند آن نداشته باشد . 3 ) نظر استاد - مد ظلّه - : به نظر ما حتى اگر كلمهء « زنا » يا « افضاء » را از نظر لغت اعم دانسته و قيد اختيار و قصد را در آن معتبر ندانيم باز در اين گونه موارد نادر مىتوان ادعاى انصراف يا لا اقل وجود قدر متيقنى كه موجب اجمال شود « 1 » نمود . البته ما قائل نيستيم كه در

--> مجرد خلوت با زن را ( خواه به مجامعت بيانجامد يا نيانجامد ) براى افضاء ذكر كرده است ولى اين معنا در روايات خصوصاً روايت محلّ بحث ما قطعاً مراد نيست . به هر حال از كلمات اهل لغت بر مىآيد كه افضاء در اصل لغت به معناى وصول به فرجه و فضاى شيء يا شخص ديگر مىباشد ، و لذا وقتى گفته مىشود « افضى الرجل الى امرأته » ، معناى كنايى مجامعت از اين جمله استفاده مىگردد ، وصول ، در موارد نزديكى غير اختيارى هم به روشنى صدق مىكند ، بنابراين اگر در اطلاق مجامعت در موارد عدم اختيار ترديد كنيم ، در شمول واژه « وصول » در اين موارد نمىتوان تأمّل نمود ، در ضميمه درس برخى از عباير لغويان را درباره لفظ افضاء خواهيم آورد . ( 1 ) انصراف به اين معنا است كه دليل قطعاً اين موارد را نمىگيرد ، البته ممكن است حكم ثبوتى تعميم داشته